KADINLAR. SAVAŞ. KOMEDİ

       Yazan: Thomas Brasch

         Çeviren: Sibel Arslan Yeşilay

İlk kez 1988’de George Tabori tarafından Viyana’da sahnelenen “Kadınlar Savaş Komedi”, ‘erkek işi’ olan savaş temasını tarihsel ve yazınsal metaforlarla bezeli bir anlatımla karabasan atmosferi içinde yansıtan bir oyun. “Kadın gözüyle erkek miti savaş”, “OYUN ZAMANI” başlıklı birinci bölümde Clara ve Rosa adlı iki kadının rafine bir savaş oyunu olan satranç oynamalarıyla başlıyor. Sonra iki kadın satrancı bırakıp savaş meydanına iniyor. Freud’un sözcüsü Clara’ya göre: “Barış, bir sonraki savaştan önce verilen moladır. Savaş herzaman var.” Savaş hep vardır, kadınlarınsa savaş alanında, erkeklerinden başka kaybedecekleri birşeyleri yoktur.

 İki kadın Rosa’nın kocasını, 1.Dünya savaşı sırasında kaybolan askeri aramaya çıkarlar. İki çamaşırcı kadın Rosa ile Clara önce hastanede, sonra da genelevde çalışmaya başlar. Çünkü kadına cephede ancak bu iki alanda yer vardır. İkisi de bu rolleri kabullenmezler. Clara hemşirelik, Rosa da fahişelik yapmak istemez. Clara zührevi hastalığa yakalandığı için Rosa’yı ihbar eder. Rosa geneleve gönderilir. İlk müşterisi kocasıdır. Kocası daha önce karnına aldığı kurşunla ölmüştür oysa. Brasch oyunda buna benzer zaman atlamaları yapıyor. Clara ile Rosa anlattıkları olaylardaki rolleri canlandırmanın ötesinde birbirleriyle de rollerini değiştirirler. Clara, Rosa’yı ihbar ettikten sonra  Rosa’nın yerine geçer. Upuzun çılgın bir tirad söyler, düşsel bir yargıç karşısında  mahvolmuş yaşamını savunur. Clara, -Rosa kılığında- çocuğunu öldürdüğünü söyler. Savaş, aklını başından almıştır.

 Çizgisel, nedensellik içeren bir dramaturjiden uzak duran Thomas Brasch, oyuna tarihsel, yazınsal ve masalsı şoke edici sahneler monte etmiş. Oyunda Shakespeare’in “Troilos ile Kressida”sı, Brecht’in “Cesaret Ana”sı gibi çeşitli yapıtlardan alıntılar yapılmış.Dil ve biçem açısından Heiner Müller etkileri görülüyor.

Kadınlar. Savaş.Komedi’ye dair

İlk kez 1988’de George Tabori tarafından Viyana’da sahnelenen “Kadınlar. Savaş. Komedi”,  ‘erkek işi’ savaşı kadın gözüyle yansıtan, savaş karşıtı bir kadın oyunu. Barış, bir sonraki savaştan önce bir dinlenmedir . Savaş her zaman vardır. Kadınlarınsa savaş alanında erkeklerinden başka kaybedecekleri hiçbir şeyleri yoktur.

Oyunun odak noktasında iki çamaşırcı kadın yer alır. Kadınlar Birinci Dünya Savaşı’nın ortasında,   Rosa’nın kocası Johannes’i aramaya çıkarlar, ama Klara’nın da aşık olduğu Johannes ölmüştür. Savaş iki kadını çeşitli yolları denemeye zorlar, zevk ile ölüm arasında gidip gelen oyunlar oynamayı sürdürürler.

Üç bölümden oluşan oyununun ilk bölümü “Oyun Zamanı” adını taşıyor: İki kadın oyuncu- Klara ve  Rosa’yı canlandıran oyuncular- 1916 yılında erkekler ve savaş hakkında konuşur. Satranç tahtası üzerinde  çeşitli savaş durumlarını yansıtırlar. İki oyuncu , aynı erkeği seven Berlinli çamaşırcı kadınları canlandırırlar,  her ikisi de  Verdun’de şehit düşen erkeği canlandırırlar. Birçok rolü üstlenirler, zeki ve soğukkanlı  Klara  oyunun sonuna doğru ateşli Rosa’nın rolünü üstlenir.

İkinci bölüm “Troya-Tiyatro-Ölüm”de  Troya Savaşı’nın ortasında Shakespeare’in “Troilos ve Kressida”sından çöpçatan Pandaros çıkar karşımıza. Bir de kurşuna dizilmeyi bekleyen askerler.  Üçüncü bölüm” Öfke Baldan Tatlıdır”, birinci bölümün uzun bir tiraddan oluşan bir çeşitlemesi niteliği taşır.   

Düz bir çizgide gelişen, nedensellik içeren bir dramaturjik yapı kurmaktan kaçınan Brasch, oyuna tarih, edebiyat ve masal dünyasından irkiltici sahneler monte eder. Shakespeare, Brecht, Heiner Müller’den yaptığı alıntılar ve çeşitli mitoloji kahramanlarına yaptığı  göndermelerle gerçek ile imge dünyasının birbiri içinde eridiği komik ve trajik unsurların iç içe geçtiği yoğun yapı kurar.

 “Kadınlar. Savaş. Komedi” eleştirmen Rolf Michaelis’e göre “lirik monolog biçiminde bir oyun, epik tiyatro biçiminde bir dönem eleştirisi, tiyatro oynamanın olanakları üzerine düşünmemizi sağlayan bir yaşam öyküsü, kısacası günümüz için yazılmış bir tiyatro oyunudur.”

Kendi kişisel gerçeklerini uç noktasına kadar yaşayan iki kadın,  oyunun ortasında cinsiyetlerini ve yaşamöykülerini değiştirirler.  Savaş her zaman kendine kurban arar. Bu duygular cehenneminden kim sağ çıkacak sorusu beliriverir bir süre sonra. Özgeçmişlerin birbirinden farklı bakış açısından görürüz aynı olayları. Seyirci Rosa ve Klara’dan hangisinin hayat hikayesinin doğru olduğunu asla anlayamıyor. Hatta oyunun sonunda bile tam her şeyi fantezi dünyasında olup bittiğini düşünecekken, her şey bir yoğun bir sis tabakasıyla kaplanıyor.

Berlinli çamaşırcı kadınlar Rosa ile Klara  kendi öznel yaşam öykülerinin peşine düşerler ve bu sırada Troya savaşı, Medea, Ophelia ve Elektra’yla karşılaşırlar. Küçük bir çamaşırhane oyunda iki kadının değişik rollere büründükleri evrensel bir deney alanına dönüşür. Rosa ile Klara arasında  ikisinin birlikte ürettiği hayat hikayesinin kime ait olduğu konusunda kavga başlar. Rosa mitolojik kadın kahramanlardan örnekler verir ve kendisini Medea, Ophelia ve Elektra olarak ortaya koyar. Bu kadın kahramanlar Rosa’nın gücünü toplamasına yardımcı olan özdeşleşme imkanı tanır.

“Kadınlar.Savaş.Komedi” savaş karşıtı bir kadın oyunu. Cani erkekler bu oyunda ya  Suflör gibi yardımcı rolde ya da Pandaros gibi yaşlı bir deli olarak yer alıyorlar. 

Thomas  Brasch

Şair, oyun yazarı, senarist ve yönetmen Thomas Brasch, 19 Şubat 1945’de Westow/Yorkshire’da doğdu. 1946’da ailesiyle birlikte  Doğu Almanya’ya yerleşti.”Son Ölülerin Uyarıları” adlı şiiriyle 1961’de Gerhart Hauptmann ödülü aldı.  Berlin’de liseyi bitirdikten sonra bir yıl boyunca dizgici ve tesviyeci olarak staj yaptı.Paramiliter çalışmalara katılmadığı için çalıştığı yerlerde güçlüklerle karşılaştı.1964’de Leipzig’de Karl Marx Üniversitesi’nde   Basın Yayın öğrenimine başladı. “Jackets” grubunda bateri çaldı. 1965 yılında   “varoluşçu dünya görüşü” ve “Doğu Almanya yöneticilerini küçük düşürmek” nedenleriyle okuldan atıldı.  Bir süre garsonluk, amelelik gibi çeşitli işler yaptıktan sonra Berlin Volksbühne tiyatrosunun gençlik da sahnelediği  Vietnam programı “radikal sol eğilimleri” nedeniyle genel provadan sonra kaldırıldı.  1967/68 yılları arasında Babelsberg Sinema ve TV Yüksekokulu’nda Dramaturji eğitimi aldı, 1968’de Prag’ın işgalini protesto ettiği için okuldan atıldı ve  “devlete karşı yıkıcı faaliyete teşvik etmek” suçundan iki yıl üç ay hapse mahkum edildi.  Bu yüzden babası da Kültür Bakanı vekilliği görevinden ayrılmak zorunda kaldı. 1969/71 yılları arasında frezeci olarak çalıştı.1970 yılında “Sie geht, sie geht nicht” (Gider, gitmez) adlı oyunu ilk kez sahnelendi ve ikinci temsilden sonra  kaldırıldı. 1971’de Helena Weigel tarafından Brecht arşivinde görevlendirildi ve “Brecht ve Sinema” konusunda çalışmalar yaptı. “Peter Göring’in Örnek Yaşamı ve Ölümü” adlı oyunu ilk kez sahnelendi. Prömiyerden sonra oyun yasaklandı. Helena Weigel’in ölümü üzerine yazdığı “Helena Weigel’in Duruşu” adlı şiiri “Sonntag” dergisinde yayımlandı. Brecht arşivindeki görevini kaybeden Brasch yaşamını çocuklar için yazdığı şarkı sözleri, çeviri ve uyarlamalarla kazanmaya başladı. “Galileo Galilei-Papst Urban VIII.” Prömiyerden sonra yasaklandı. “Bay Geiler” ve “Müzisyen Jack Teagarden’ın Örnek Yaşamı ve Ölümü” oyunlarını basacak bir yayınevi bulamadı. 1975 yılında  “Şiir Albümü 89 “ yayımlandı.

Caz oratoryosu “Hahnenkopf” (Yonca) üç kere seyirci karşısına çıktı, radyo tarafından kaydedildi, ancak yayınlanmadı. 1976’de Berliner Ensemble’de provalarına başlanan “Lovely Rita” adlı oyunu üç hafta süren provalardan sonra iptal edildi.  Hinstorff Yayınevi “Babalardan Önce Oğullar Ölür”ü temelde birtakım değişiklikler yapması koşuluyla yayımlamaya hazır olduğunu bildirdi. Telif ajansı kitabın Doğu Almanya dışında yayımlanmasına izin vermedi. Brasch illegal olarak Batı Berlin’deki Rotbuch yayıneviyle anlaşma yaptı.  “Rotter” oyunu üzerinde çalışmaya başladı.  Wolf Biermann’ın vatandaşlıktan çıkarılmasını kınayan yazarlar derneğinin protesto mektubuna imza attı. Birkaç ay içinde “Demokratik Alman Cumhuriyeti’nden göç etmek amacıyla bir defalığa mahsus yurtdışına çıkış izni” verildi. 1977’de “Babalardan Önce Oğullar Ölür” yayımlandı.Freie Volksbühne Tiyatrosu’nun verdiği Gerhart Hauptmann Özendirme Ödülünü kazandı. Hamburg’da Lessing Ödülü aldı. “kargo” yayımlandı. Bir süre ABD’de kaldı. “Rotter” ilk kez sahnelendi. 1978’de “Robert, Ben, Oruç gecesi ve Diğerleri” adlı radyo oyunuyla Ernst Reuter ödülü kazandı. “Lovely Rita”nın prömiyeri. 1979’da Villa Massimo bursunu kazandı. 1980 yılında “O güzel 27 Eylül” adlı şiir kitabı çıktı. Frankfurter Allgemeine Gazetesi’nin edebiyat ödülünü aldı.  Schiller ödülü. “Sevgili Georg”un ilk gösterimi. 1981’de “Demir Melekler” filmi vizyona girdi. Film Bavyera film ödülünü kazandı ve Almanya’yı temsil eden tek film olarak Cannes Film Festivali’ne katıldı. “Domino” filmini tamamladı.  1983’de İsviçre’de kladı. “Mercedes” adlı oyunu burada yazdı ve oyun ilk kez sahnelendi. 1985’de “Ölü Adam Rakım 304” Brüksel’de  sahnelendi.  “Mercede” Hollanda televizyonu için filme çekildi Anton Çehov oyunlarının çeviri ve uyarlamaları yayımlandı. Brenton, Barnes, Shakespeare, Gorki’den çeşitli çeviriler yaptı. 1987’de “Der Passiger-Welcome to Germany” filminin  çekimine başladı. “Kadınlar.Savaş.Komedi” oyununu tamamladı. Christa Wolf’un önerisi üzerine Kleit Ödülü’nü kazandı. 1988’de “Der Passagier” filmi vizyona girdi. Aynı yıl George Tabori “Kadınlar.Savaş.Komedi”yi Viyana’da sahneledi. Thomas Brasch Kasım 2001’de kalp yetmezliğinden hayatını kaybetti.

Birkaç istisna dışında yapıtlarının yayımlanmadığı Doğu Almanya’dan sonra 1976’da Batı Berlin’e yerleşmesinin ardından birçok ödül kazanan Brasch’a göre “sanat, dünyayı değiştirecek bir araç değil,  bu dünyada hayatta kalmamızı sağlayan bir araçtır.” Politik ve toplumsal güçlerle savaşan bireylerin odak noktasını oluşturduğu oyunlarında mitlerden karabasanlara uzanan geniş bir yelpaze içinde faşist Almanya ve savaş sonrası yıllarla hesaplaşır. Sanatsal gelenekte genç Brecht’ten Büchner’e, Jean Genet’den Heiner Müller’e uzanan biçimsel denemelere girişir. Oyun, roman, senaryo ve şiirin yanı sıra geçimini daha çok çeviriyle sağlayan Brasch, Shakespeare ve Çehov çevirileri dışında çeşitli uyarlama çalışmaları da yaptı.

 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------

 THOMAS BRASCH

(19.2.1945- Westrow/Yorkshire-2001)

Şair, oyun yazarı, senarist ve yönetmen

1964-65 Basın Yayın öğrenimi, okuldan atıldı

1967 Babelsberg sinema TV Yüksekokulu’nda öğrenim

1968  ‘halkı devlete karşı tahrik’ etmekten 2 yıl üç ay hapis cezasına çarptırıldı

1969’da serbest bırakıldı.

1972’ye kadar Berliner Ensemble’da Brecht Arşivi’nde çalıştı.

1976 Batı Berlin’e yerleşti.

1977 Gerhard Hauptmann ödülü

1987 Kleist Ödülü

Oyunları:

“Leon Segel”1970,

“Das beispielhafte Leben und  Tod des Peter Göring”,(Peter Göring’in Örnek Yaşamı ve Ölümü) 1971

“Bericht vom Sterben des Musikers Jack Teagarden” (Müzisyen Jack Teagarden’ın Ölümü Hakkında), 1973

“Herr Geiler” 1973

“Hahnenkopf” 1974

“Die argantinische Nacht”1975 (Arjantin Gecesi, prömiyer: 1977 Tübingen Zimmertheater, Reji: Helfried Foron) : Arjantinli yazar Osvaldo Dragun’un “Anlatılacak Öyküler” adlı eserinden yola çıkarak yazdığı bu oyunda, bir polis devletinde insanların uğradığı deformasyonu ele alan alaycı bir üslup kullanır.

“Der Papiertiger” (Kağıt Kaplan, prömiyer: Austin Theatre Group 1977 Austin Universitesi, Teksas, reji: Denise Schulz) bu oyun,  toplumsal bilinçsizliğin sonsuza dek tekrarlanıp durduğu ve politik beklentileri ve umutları düş kırıklığına uğramış    bireylerin ürettiği otokontrol mekanizmasının toplumdaki yansımalarını ele alır.

“Lovely Rita” 1974-75 (Sevgili Rita,  1978, Staatliche Schauspielbühne Berlin, reji: Niels-Peter  Rudolph.) Oyun,  düşman işgali altındaki bir ülkede yaşayan sinema yıldızı olma hayali kuran Rita Grabow adlı genç kızın öyküsünü anlatır. Rita, birgrup kadınla birlikte savaşır, bir subayı vurur , tutuklanır, sonunda da birdenbire ünlü bir oyuncu olur.

“Rotter”1976-77 (1977, Staatschauspiel Sttutgart, reji: Christof Nel), “Bir Alman masalı”  1932-65 yılları arasında Rotter adlı kahramanın hayatının çeşitli evrelerini gösterir. Küçük burjuva çocuğu Rotter, kan kokusunun harekete geçirdiği vahşet çırağı Rotter,(1932), SA olarak ve bir Yahudi dükkanını yağmalayarak sosyal devrimin icracısı Rotter (1933), tutkulu bir aşık 1933-40, terbiyeci?,--

“Lieber Georg. Ein Eiskunstlaeuferdrama aus dem Vorkrieg” 1979(Savaş Öncesinden bir buz patencisinin dramı)  (Sevgili Georg),  1980 Schauspielhaus Bochum, Reji: Manfred Karge- Matthias Langhoff),  bilinç ve bilinçaltı yapılarından oluşturulan metin montajları ve savaş öncesi dönemi yansıtan süreçlerden oluşan, donmuş Havel nehri üzerinde buz pateni yaparken boğularak ölen şair Georg Heym’i ele alır.

“Mercedes” 1983 , (1983 Schauspielhaus Zürich, reji: Matthias Langhoff,

“Toter Mann-Höhe  304” (Ölü Adam-Rakım 304) 1984 (Brialmont Theater Brüssel, reji Marc Siemans

“Kadınlar Savaş Komedi” 1988, Viyana Tiyatro Festivali kapsamında  Theater Der Kreis topluluğu tarafından George Tabori rejisiyle Viyana’da sahnelendi.

“Nachspiel.im Himmel” 1990 Nationaltheater Mannheim, reji Manfred Weiss.

Filmleri:

“Engel aus Eisen” Demir Melekler, 1981

“Domino” 1982

“Der Passagier” 1988

Roman ve Öyküleri:

“Der Zweikampf”, 1976

“Vor den Vaetern sterben die Söhne” (Babalardan Önce Oğullar Ölür) 1977

“Eulenspiegel” 1977

“Kargo” 1977

“Argentinische  Strassengeschichten” (Arjantinden Sokak Hikayeleri) 1978

“Der König vor dem Fotoapparat”(Fotoğraf Makinesinin Önündeki Kral)1981

“Engel aus Eisen” (Demir Melekler. Bir filmin Öyküsü)1981

Şiirleri:

“Poesiealbum 89” (Şiir albümü 89) 1975

“Der schöne 27.September” (O Güzel 27 Eylül9 1980

Düzyazıları:

“Der dreibeinige Hund. Aufsaetze zu Kunst und Macht” (Üç Bacaklı Köpek. Sanat ve İktidar Üzerine Makaleler) 1983

“Prozess und Beule” (Dava ve şişlik) 1987